Demencja – narastający problem

Dane demograficzne potwierdzają, że systematycznie wzrasta liczba osób powyżej 70 roku życia. Fakt ten wiąże się z pojawianiem specyficznych problemów zdrowotnych typowych dla tej populacji. Jednym z nich są schorzenia demencyjne, w tym choroba Alzheimera, które stanowią nie lada wyzwanie dla rodzin pacjentów. 

Demencja czyli inaczej otępienie, spowodowane jest uszkodzeniem mózgu, prowadzi do obniżenia sprawności umysłowej. Najczęściej choroba występuje u osób w starszym wieku, zaś u osób młodych może być wynikiem uszkodzenia mózgu, infekcji, depresji, choroby alkoholowej lub stwardnienia rozsianego. Pierwsze objawy demencji to apatia, osłabienie organizmu, brak zapału do pracy, niechęć do wykonywania jakichkolwiek czynności i złe samopoczucie. Dopiero nieco później pojawia się osłabiona pamięć, z którą najczęściej utożsamiana jest ta choroba. Chory ze szczegółami pamięta, co wydarzyło się kilkanaście lat temu, ale nie wie, co działo się poprzedniego dnia. W podobny sposób może się zaczynać choroba Alzheimera. Granica między tymi schorzeniami jest niezwykle delikatna, chociaż w chorobie Alzheimera występują też trudności z wymową słów.
Im wcześniej uda się zauważyć jej pierwsze objawy (trudności w zapamiętywaniu codziennych czynności, problemy z planowaniem zadań i rozwiązywaniem problemów, brak orientacji czasowej, pojawiająca się trudność w pisaniu i mówieniu, pogarszający się wzrok, zmiany i wahania nastroju oraz zmiany osobowości, spowolniony chód i problemy z poruszaniem się), tym łatwiej można podjąć próbę spowolnienia jej rozwoju. Jak wspomniano wyżej, objawy otępienia początkowo są bardzo mało charakterystyczne, ale wraz z postępowaniem choroby są coraz silniejsze. W zaawansowanym stadium schorzenia mogą powodować, że chory nie może samodzielnie funkcjonować i potrzebuje 24 godzinnej opieki. Najczęstsze problemy dotyczą mowy, snu, higieny osobistej, odżywiania, kontroli czynności fizjologicznych. Z pozoru wydaje się, że każdy ze wspomnianych problemów, można łatwo rozwiązać. Niestety praktyka opiekunów i codzienność życia z osobami cierpiącymi na demencję wskazują na olbrzymie trudności z jakimi trzeba się zmierzyć, zaś fachowe informacje i wiedza w tym zakresie są ograniczone.

Chory przestaje mówić

Dla osób z demencją typowe są problemy z komunikacją, w tym zapominanie słów, tracenie wątku, mówienie nieskładne czy powtarzanie tych samych historii. To również jest proces stopniowy, a jego przebieg jest bardzo indywidualny. Jednak na pewnym etapie kłopoty z porozumieniem się powodują, że senior jest coraz bardziej sfrustrowany, a opiekun staje się poirytowany i ma poczucie bezradności. Należy pamiętać, że nawet jeśli osoba z demencją ma problemy z mówieniem, to nadal jest zdolna do doświadczania uczuć i emocji. Dlatego w takich sytuacjach często ważniejsze jest to, jak mówimy, niż to, co mówimy. Trzeba unikać poprawiania i krytykowania seniora, jak również wchodzenia z nim w dyskusje. Opiekun powinien wykazywać się cierpliwością i starać się zrozumieć życzenia osoby starszej z jej gestów i ruchów. Nawet jeśli senior przestaje mówić, nadal można komunikować się z nim poprzez dotyk i wzrok.

Chory nie chce spać

Często zdarza się, że zamiast spać 6-8 godzin w ciągu doby, osoba z demencją śpi przez zaledwie 1-3 godziny, następnie przez kilka godzin jest aktywna i znowu śpi przez stosunkowo krótki czas. Przyczyną tego rodzaju problemów ze snem jest degeneracja tej części mózgu, która reguluje rytm dobowy. Środki nasenne są skuteczne tylko w małym stopniu, czasem powodują reakcje paradoksalne z intensywnymi zaburzeniami zachowania, często o charakterze gwałtownym, mogą nawet spowodować delirium i często dodatkowo pogarszają funkcjonowanie pamięci. Pomóc może utrzymywanie jak najdłuższej aktywności seniora w dzień. Dobrym rozwiązaniem jest wprowadzenie aktywności jak najbardziej angażujących, jak wyjścia na terapię zajęciową lub wycieczki. Podczas pobytu w domu trzeba zniechęcać seniora do popołudniowych drzemek, a zachęcać do regularnych ćwiczeń (lecz nie później niż na cztery godziny przed snem). Osoba starsza powinna unikać też nikotyny i alkoholu, a słodycze i kofeinę trzeba ograniczyć do godzin porannych. W spokojnym zasypianiu wieczorem pomożemy seniorowi eliminując z jego otoczenia, w miarę możliwości, elementy pobudzające, jak telewizor czy głośna muzyka. W przypadku problemów ze snem również wskazane jest wprowadzenie regularnego porządku dnia. Jeśli tego rodzaju rozwiązania nie pomagają, to warto rozważyć przeprowadzkę do domu opieki. Notoryczne kłopoty ze snem są trudne dla seniora, ale przede wszystkim dla jego opiekunów, którzy sami również nie mogą spać przez 6-8 godzin i odpowiednio się zregenerować.

Chory nie pozwala się umyć

Codzienna higiena to podstawa, jednak osoby z demencją bardzo często odmawiają mycia się. Dzieje się tak dlatego, że nie rozumieją, dlaczego mają zdjąć swoje ubranie i iść na przykład pod prysznic. Dodatkowo sam proces rozbierania postrzegają często jako atak fizyczny i bronią się przed nim. Zwykle ten stan nie trwa długo, ale pod warunkiem, że osoba starsza traktowana jest delikatnie i empatycznie. Wtedy zmienia swoje nastawienie do mycia i opiekuna w ciągu kilku minut. Należy pamiętać, że argumentacja i tłumaczenie, jak ważna jest higiena, nie pomoże. Proste komunikaty koncentrujące się na przyjemnościach, na przykład czekających już po kąpieli, cierpliwość i zrozumienie dla seniora to najlepsze rozwiązanie. Warto też pamiętać o tym, że mycie często kojarzy się osobie starszej z nieprzyjemnym odczuciem zimna. Dzieje się tak m.in. dlatego, że w starszym wieku chłód odczuwa się bardziej. Dlatego przed kąpielą temperatura w łazience powinna być odrobinę wyższa niż zwykle, tak żeby senior czuł się komfortowo. Istotny jest jeszcze jeden fakt: strumień wody z prysznica znajdującego się nad głową osoby z demencją może wywoływać u niej strach i stres. Lepiej zorganizować mycie tak, by senior cały czas widział, skąd płynie woda. Dobrze jest również wycierać podopiecznego jak najszybciej, jeszcze zanim wyjdzie spod prysznica. Aby obniżyć poziom stresu, warto też wprowadzić regularną porę mycia, każdego dnia (nawet jeśli wydaje się to niepotrzebne). W ten sposób kąpiel stanie się dla seniora formą rutyny, normalną częścią dnia. Tworzy się w ten sposób nawyk i unika frustrujących dla obu stron dyskusji na temat pory i sensu mycia.

Chory nie chce jeść

Część osób chorych na demencję albo odmawia przyjmowania pożywienia, albo zapomina lub ma inne kłopoty z przeżuwaniem. Dzieje się tak dlatego, że na pewnym etapie choroby część mózgu odpowiedzialna za naturalne przeżuwanie przestaje funkcjonować. W takiej sytuacji najlepszym sposobem jest ostrożne i troskliwe karmienie osoby starszej przez opiekuna. Warto postarać się o pomoc profesjonalnego dietetyka. Określi rodzaj i ilość pokarmów, które będą najlepsze dla seniora. Niezależnie od opisanego problemu większość osób cierpiących na choroby demencyjne ma tendencję do utraty wagi. Nie ma przy tym znaczenia, jak dużo jedzą. Przyczyny tego zjawiska są jak dotąd nieznane. To część procesu chorobowego. Dlatego istotne jest systematyczne sprawdzanie ich wagi, a w razie potrzeby, dostarczanie wysokokalorycznego pożywienia i odpowiednich suplementów.

Chory przestaje kontrolować fizjologię

Osoby z demencją tracą kontrolę nad swoimi potrzebami fizjologicznymi na relatywnie wczesnym etapie choroby, już 1-2 lata od pojawienia się jej pierwszych symptomów. Nie dzieje się to z dnia na dzień, to proces stopniowy. Jednak bardzo ważne jest, żeby ten problem właściwie zdiagnozować. To sprawy intymne, osoby starsze niechętnie dzielą się tego rodzaju kłopotami nawet z bliskimi. Czują się niepewnie w miejscach publicznych, więc unikają wychodzenia z domu. To dodatkowo potęguje samotność i poczucie wykluczenia. Ważne jest również to, żeby jak najdłużej utrwalać określony nawyk. Jednym z rozwiązań jest przypominanie seniorowi o korzystaniu z toalety nawet wtedy, gdy jego potrzeba nie jest oczywista. Jednak w określonym momencie konieczne staje się używanie pieluch dla dorosłych. Dobrze jest pomyśleć o tym wcześniej, ponieważ brak pełnej kontroli nad swoimi potrzebami fizjologicznymi jest bardzo upokarzający, zwłaszcza w miejscach publicznych. Istnieją pieluchy dyskretne i niewidoczne, dzięki czemu osoba starsza nie czuje dyskomfortu.
Zaawansowanych zmian w strukturze mózgu nie da się odwrócić, można skutecznie zapobiegać ich postępowaniu. Na każdym etapie choroby ważne jest również zapewnianie seniorowi różnego rodzaju aktywności, zarówno fizycznych, jak i intelektualnych oraz społecznych, dostosowanych do jego preferencji. Dostarczamy w ten sposób bodźców, które pomagają zachować funkcje poznawcze jak najdłużej na możliwie wysokim poziomie. Przykładem aktywności intelektualnej może być np. rozwiązywanie krzyżówek, gra w warcaby lub scrabble, czytanie. Wsparciem jest także dostosowana aktywność fizyczna oraz dieta bogata w składniki mające korzystny wpływ na kondycję mózgu. Najważniejsze są tutaj witaminy D i E oraz nienasycone kwasy tłuszczowe (są m.in. w tłustych rybach morskich i w tranie) oraz dopasowane suplementy.

Mateusz Kuczabski