Choroba stawów – ciągłe wyzwanie

Stawy są ruchomymi częściami układu ruchu, których zadaniem jest amortyzowanie ruchów. Ich uszkodzenia i pojawiające się po nich zniekształcenia mogą w znacznym stopniu utrudnić życie. Powszechność tego schorzenia staje się dziś coraz bardziej poważnym problemem.

Choroba zwyrodnieniowa stawów powoli niszczy chrząstkę – gładką i elastyczną tkankę, która otacza kości stawów, umożliwiając im przesuwanie się w sposób niepowodujący tarcia. Jest to jedna z najbardziej rozpowszechnionych chorób na świecie. Po przekroczeniu 60. roku życia tylko dwie na dziesięć osób nie są dotknięte tym schorzeniem. Nie chodzi tutaj jedynie o dolegliwość, która nieuchronnie pojawia się w podeszłym wieku. W rzeczywistości zwyrodnienia stawów dotyczą także osób poniżej 40. roku życia. Proces ten jest powolny, lecz nieodwracalny: z czasem chrząstka się rozrzedza, a następnie pęka; pogorszeniu ulega również stan samej kości.

Choroba zwyrodnieniowa stawów – przyczyna niesprawności

Choroba zwyrodnieniowa stawów jest dolegliwością układu ruchu, której rozwój może powodować znaczne niesprawności i ograniczenia u pacjenta. Istotą tej choroby jest pogorszenie stanu chrząstki stawowej oraz ograniczenie jej ilości, przez co utrudniona jest amortyzacja ruchów i przesuwanie się między sobą powierzchni stawowych, co w konsekwencji powoduje ogólne trudności w poruszaniu daną częścią ciała. Pogorszeniu ulega nie tylko chrząstka stawowa – choroba atakuje także kości pod chrząstką stawową, torebkę stawową, więzadła, ścięgna i mięśnie. Rozróżniane są dwa typy choroby zwyrodnieniowej stawów: pierwotną i nabytą. Typ pierwotny jest częściej spotykany u osób starszych, a przyczyna jego pojawienia się wciąż nie jest znana. Typ nabyty natomiast może być wywoływany przez szereg czynników, wśród których znaleźć możemy m.in. urazy, zakażenia, inne choroby stawów czy wrodzone zaburzenia budowy stawów.

Zwyrodnienia stawów mogą dotyczyć wszystkich stawów, jednak niektóre z nich są narażone na to schorzenie w większym stopniu, niż pozostałe. W zależności od lokalizacji wyróżniamy:

• zwyrodnienie stawów i kręgów szyjnych;

• zwyrodnienie stawów kręgosłupa odcinka lędźwiowego;

• zwyrodnienie stawu kolanowego;

• zwyrodnienie stawu biodrowego.

Okresy bólu przeplatają się z okresami, w których ból praktycznie nie występuje. Nie oznacza to, że raz powstałe uszkodzenia cofną się. Wręcz przeciwnie, z biegiem lat mają tendencję do pogłębiania się. Lekarze wyróżniają dwie główne postaci zwyrodnienia stawów:

• pierwotną chorobę zwyrodnieniową kości i stawów – przyczyna tej choroby wiąże się z jakością chrząstki występującej u danej osoby; jest ona słabsza i delikatniejsza niż chrząstka prawidłowa i w związku z tym nie znosi obciążeń tolerowanych u innych osób;

• wtórną chorobę zwyrodnieniową kości i stawów – jest ona następstwem innych chorób, np. cukrzycy, dny moczanowej lub zmian struktury kostnej; powoduje brak równowagi i przeciążenie określonego miejsca, np. stawu biodrowego lub kolanowego.

Co może wywołać chorobę zwyrodnieniową stawów?

Wśród czynników wpływających na rozwinięcie się choroby zwyrodnieniowej stawów wyróżnić możemy m.in. wiek, płeć i uwarunkowanie genetyczne. Choroba spotykana jest częściej u osób starszych, a ryzyko jej wystąpienia wzrasta wraz z wiekiem. Do lekarza reumatologa częściej zgłaszają się kobiety, szczególnie po menopauzie, a spora ilość pacjentów może wskazać w swojej rodzinie osoby dotknięte tą chorobą. Innym czynnikiem wywołującym chorobę zwyrodnieniową stawów jest m.in. otyłość – ciągłe przeciążenie stawów negatywnie wpływa na ich funkcjonowanie. Osoby, które w swojej pracy są narażone na częste zginanie kolan, stawów biodrowych, klęczenie czy stanie również predysponują do choroby zwyrodnieniowej stawów. Najczęstszą przyczyną zapalenia i bólu stawów szyjnych jest przyjmowanie nieprawidłowej pozycji ciała. Trzymanie szyi w zgiętej pozycji powoduje poważne przeciążenie kręgów szyjnych. Nadmierne, wielogodzinne przeciążenie mięśni prowadzi do nagromadzenia się toksycznych substancji powodujących stany zapalne, ograniczenie możliwości poruszania się i ból. Zmiany mogą mieć charakter wrodzony, co sprawia, że układ chrzęstny niektórych osób jest mniej odporny niż u innych. Nie bez znaczenia jest też podłoże hormonalne, co wyjaśnia, dlaczego u kobiet choroba zwyrodnieniowa stawów występuje najczęściej po okresie menopauzy. Natomiast niewielkie, lecz powtarzające się ciągle urazy, np. związane z wykonywaną pracą lub uprawianym sportem są prawdopodobnie powodem, dla którego zwyrodnienia stawów u osób przed ukończeniem 45. roku życia występuje częściej u mężczyzn niż u kobiet.

Objawy choroby zwyrodnieniowej stawów

Pierwsze objawy zauważane są zazwyczaj w okolicach 40-60. roku życia. W początkowej fazie odczuwane są w czasie ruchu, jednak potem mogą pojawiać się także podczas spoczynku. Najszybciej zauważanym objawem jest ból stawów, odczuwany głównie w początkowej fazie ruchu, np. przy wstawaniu z krzesła czy z kolan. Ból zazwyczaj nasila się w ciągu dnia i najmocniej odczuwany jest wieczorem. Oprócz bólu pacjenci odczuwają także sztywność (szczególnie rano) i ograniczenia ruchomości stawów. Problemem może okazać się dla nich całkowite wyprostowanie lub zgięcie kończyny. Wskutek tarcia między sobą nierównych powierzchni stawów pacjenci mogą słyszeć trzeszczenia w czasie ruchu. Jednym z najbardziej utrudniających życie objawów są natomiast zniekształcenia stawów, niejednokrotnie uniemożliwiające wykonanie zwykłych, codziennych czynności.

W zwyrodnieniu stawów i kręgów szyjnych, oprócz bólu i sztywności karku może wystąpić również ból barków i ramion. Czasami objawy zwyrodnień stawów mają postać drętwienia, braku czucia w obrębie ramienia i ręki, braku siły w mięśniach, szczególnie w godzinach porannych lub w nocy. Zaburzenia te są wynikiem ucisku na nerwy, które rozgałęziają się od kręgosłupa do ramienia. Ucisk na naczynia krwionośne, które przechodzą przez kręgi szyjne i zasilają mózg, może powodować zawroty głowy, podwójne widzenie, bóle i zawroty głowy przy zmianie pozycji. W bardzo rzadkich przypadkach kompresja nerwów może powodować paraliż nóg i utratę kontroli nad pęcherzem moczowym. Choroba zwyrodnieniowa stawów i kręgów szyjnych, nawet w zaawansowanej fazie może przebiegać bezobjawowo albo wręcz przeciwnie – objawy zwyrodnień stawów mogą powodować silny ból nawet wtedy, kiedy mają łagodny charakter. Objawy zwyrodnień stawów odcinka lędźwiowego kręgosłupa mogą występować w postaci ostrej lub przewlekłej:

• postać ostra pojawia się raptownie jako nagła blokada – bardzo często w wyniku przeciążenia; ból występuje poprzecznie w dolnej części pleców i może się rozprzestrzeniać wzdłuż nerwu kulszowego (rwa kulszowa);

• postać przewlekła może pojawić się po jednym lub kilku nagłych atakach bólu; ból jest mniej dotkliwy, lecz ciągły, nasila się pod wpływem przeciążenia i długotrwałego stania.

Gdy pojawiają się zwyrodnienia stawu kolanowego zwykle zgłaszany jest ból w rzepce, wewnątrz kolana i z tyłu. Ból jest bardziej odczuwalny przy schodzeniu, niż przy wchodzeniu po schodach. Niekiedy staw puchnie wskutek zwiększenia się ilości płynu śródstawowego (zaostrzenie zapalne), czasem występuje zmniejszenie ogólnej masy mięśni uda. Zapalenie stawów biodrowych zaś, objawia się bólem miejscowym, występującym najczęściej w pachwinie, po wewnętrznej stronie ud i kolan. Ból, który początkowo nie jest zbyt intensywny, mija podczas odpoczynku, po czym po wznowieniu ruchów wraca, następnie uspokaja się i przychodzi ponownie, np. podczas spaceru. Chory na chorobę zwyrodnieniową stawów biodrowych często odczuwa ból przy zakładaniu butów, skarpet czy spodni, przy schodzeniu ze schodów lub podczas krzyżowania nóg.

Leczenie i profilaktyka choroby zwyrodnieniowej stawów

Jeśli pojawią się objawy choroby, należy się zgłosić do lekarza rodzinnego Dzięki wczesnemu postawieniu diagnozy możliwe będzie ograniczenie ryzyka niesprawności i złagodzenie objawów choroby. W zależności od stopnia jej zaawansowania konieczne może okazać się podawanie leków. Mogą to być zarówno substancje działające przeciwbólowo (paracetamol, niesteroidowe leki przeciwzapalne), które będą łagodziły odczuwane objawy, jak i substancje poprawiające funkcjonowanie stawów (siarczan chondroityny i siarczan glukozaminy). W przypadku bardzo zaawansowanej choroby zwyrodnieniowej stawów konieczne może okazać się leczenie chirurgiczne, które polega m.in. na wymianie chorego stawu na protezę czy usztywnieniu stawu. Trzeba podkreślić, że niemożliwe jest całkowite wyeliminowanie ryzyka wystąpienia choroby. By zapobiegać, warto wyrobić u siebie pewne nawyki postępowania i styl życia, który wspomoże farmakologiczne leczenie zwyrodnień stawów. Szczególnie należy:

• kontrolować masę ciała – zmiany zwyrodnieniowe dotykają częściej osób otyłych. Obliczono, że jeśli opieramy się tylko na jednej stopie, 1 kg nadwagi powoduje powstanie obciążenia biodra, wynoszącego 4,4 kg;

• utrzymywać aktywność fizyczną – ćwiczenia wzmacniające i rozciągające mięśnie, wykonywane w sposób rozważny, pomagają zmniejszyć ból. Natomiast wiele osób z chorobą zwyrodnieniową stawów nie wykonuje żadnej aktywności fizycznej, ponieważ mają one syndrom oszczędzania stawów dotkniętych schorzeniem;

• łagodzić najbardziej bolesne epizody zapalenia przy pomocy leków i innych środków;

• unikać narażania stawów na powtarzające się urazy – niektóre zawody i sporty narażają stawy na częste urazy, co sprzyja tej chorobie;

• unikać niewłaściwych pozycji ciała – niektóre ruchy wykonywane przy podnoszeniu ciężarów, sposób siadania, wstawania czy chodzenia narażają stawy na niepotrzebny wysiłek.

dr n. med. Mateusz Kuczabski

Dyrektor SPZOZ Piastun